Pengenalan
Abū Muḥammad ʿIzz al-Dīn ʿAbd al-ʿAzīz bin ʿAbd al-Salām bin Abī al-Qāsim bin Ḥasan al-Sulamī al-Shāfiʿī (Arab: أبو محمد عز الدين عبد العزيز بن عبد السلام بن أبي القاسم بن حسن السُّلَمي الشافعي; 577H – 660H / 1262M), juga dikenali dengan gelaran Sultan al-‘Ulama (Sultan bagi Para Ulama), Sulthanul Ulama, dan Abu Muhammad al-Sulami, merupakan seorang mujtahid terkenal, ahli teologi Ash'ari, pakar fiqh, dan tokoh utama mazhab Shafi'i pada zamannya. Al-Dhahabi menggambarkan beliau sebagai seorang yang mencapai darjat ijtihad, memiliki sifat zuhud dan takwa, menyeru kepada kebaikan dan mencegah kemungkaran, serta teguh dalam agama. Ibn al-Imad al-Hanbali pula menyifatkan beliau sebagai “sheikh Islam”, imam kepada para ulama, tokoh tunggal pada zamannya, dan autoriti dalam kalangan ilmuwan yang unggul dalam bidang fiqh, aqidah dan bahasa Arab. Beliau menerima pelajar dari seluruh pelosok negeri yang datang untuk menimba ilmu daripadanya.
Kelahiran dan Pendidikan
Al-ʿIzz bin ʿAbd al-Salām dilahirkan di Damsyik (Syria moden) pada tahun 577 Hijrah (1181 Masihi). Di sana beliau membesar dan menuntut ilmu dalam bidang syariah dan bahasa Arab. Beliau menyampaikan khutbah di Masjid Umawi dan mengajar di sudut Al-Ghazali. Keilmuan beliau tersebar luas sehingga menarik perhatian pelajar dari seluruh negeri, yang akhirnya menyebabkan beliau dipenjarakan.
Selepas itu, beliau berhijrah ke Mesir, di mana beliau dilantik sebagai hakim, mengajar dan memberi nasihat, serta dilantik untuk menyampaikan khutbah di Masjid Amr Ibn Al-As. Beliau turut menggerakkan masyarakat untuk menentang serangan Mongol dan Perang Salib, malah menyertai jihad secara langsung. Beliau meninggal dunia di Kaherah pada tahun 660 Hijrah (1262 Masihi).
Guru dan Bidang Kepakaran
Di Damsyik, beliau menuntut ilmu daripada tokoh-tokoh besar seperti:
- Ibn Asakir dan Jamal al-Din al-Harastani dalam bidang hukum syarak.
- Sayf al-Din al-Amidi dalam bidang usul fiqh dan teologi.
- Suhrawardi dan Abul Hasan al-Shadhili dalam bidang tasawuf.
Penahanan
Di Damsyik, sebagai penyampai khutbah (khatib) di Masjid Umawi, Ibn ʿAbd al-Salām secara terbuka menentang amalan yang dianggapnya tidak sah yang diamalkan oleh para khatib lain: beliau enggan memakai pakaian hitam, enggan menyampaikan khutbah dalam bentuk sajʿ (prosa berima), dan enggan memuji para pemerintah. Ketika al-Salih Ismail, Emir Damsyik, membuat perjanjian menyerah kepada Theobald I dari Navarre semasa Perang Salib Para Baron, Ibn ʿAbd al-Salām mengecamnya dari mimbar dan tidak menyebut namanya dalam doa selepas khutbah. Akibatnya, beliau dipenjarakan dan selepas dibebaskan, beliau berhijrah ke Mesir di bawah pemerintahan Ayyubiyyah.
Di Mesir
Setelah meninggalkan Damsyik, Ibn ʿAbd al-Salām menetap di Kaherah, di mana beliau dilantik sebagai ketua hakim dan imam solat Jumaat. Pengaruh awam beliau begitu besar sehingga beliau mampu (dan benar-benar melakukannya) menyeru kepada kebaikan dan mencegah kemungkaran dengan kuasa undang-undang.
Beliau kemudian meletak jawatan sebagai hakim dan meneruskan kerjaya sebagai guru fiqh Shafi’i di Madrasah Salihiyyah, sebuah institusi yang baru ditubuhkan di tengah-tengah Kaherah oleh al-Malik al-Salih. Madrasah ini merupakan institusi pertama di Mesir yang mengajar empat mazhab utama. Para penulis biografi menyatakan bahawa beliau adalah orang pertama yang mengajar tafsir al-Qur’an di Mesir.
Kehebatan beliau akhirnya memberinya gelaran Sultan al-‘Ulama (Sultan bagi Para Ulama).
Nama dan Nasab
Menurut kesepakatan para ulama dan sumber yang sahih, nama lengkap beliau ialah ʿAbd al-ʿAzīz bin ʿAbd al-Salām bin Abī al-Qāsim bin Ḥasan bin Muḥammad bin Mudhahb.
Karya-Karya
Beliau menghasilkan banyak karya cemerlang dalam bidang fiqh Shafi’i, tafsir al-Qur’an, usul fiqh, fatwa, pentadbiran dan tasawuf. Namun, sumbangan utama dan paling berkesan beliau ialah karya agungnya dalam prinsip undang-undang Islam berjudul Qawaʿid al-Aḥkām fī Maṣāliḥ al-Anām.
Antara karya beliau yang terkenal:
Al-Qur’an
- Tafsir al-Qur’an al-ʿAzim
- Mukhtasar al-Nukat wa’l ʿUyun oleh Imam al-Mawardi
- Al-Isharah ila al-Ijaz
- Fawa’id fi Mushkil al-Qur’an
- Amali
Hadis / Sirah
- Mukhtasar Sahih Muslim
- Bidayat al-Sul fi Tafdhil al-Rasul (terjemahan: The Beginning of The Quest of the High Esteem of the Messenger)
- Targhib Ahl al-Islam fi Sakni al-Sham
Aqidah
- Al-Mulhat fi I’tiqad Ahl al-Haqq (juga dikenali sebagai al-Radd ‘ala al-Mubtadi’ah wa’l Hashawiyah, disampaikan oleh anaknya ʿAbd al-Latif)
- Al-Farq bayn al-Iman wa’l Islam atau Ma’na al-Iman wa’l Islam
- Al-Anwa’ fi ‘Ilm al-Tawhid
- Bayan Ahwal al-Nas Yawm al-Qiyamah
Tasawuf / Raqa’iq
- Shajarat al-‘Arif wa’l Ahwal wa Salih al-Aqwal wa’l A’mal
- Al-Fitan wa’l Balaya wa’l Mihan
- Mukhtasar Ra’ayah al-Muhasibi atau Maqasid al-Ri’ayah li Huquqillah
Usul
- Qawaʿid al-Kubra atau judul penuh Qawaʿid al-Aḥkām fī Maṣāliḥ al-Anām (dihuraikan oleh Imam al-Qarafi, salah seorang murid beliau)
- Al-Qawaʿid al-Sughra atau Al-Fawa’id fi Mukhtasar al-Qawaʿid
- Al-Imam fi Bayan Adillat al-Ahkam atau Ad-Dala’il al-Muta’aliqah bi’l Mala’ikah wa’l Nabiyin
Fiqh
- Al-Ghayah fi Ikhtisar al-Nihayah (ringkasan kepada Nihayat al-Matlab fi Dirayat al-Madhab oleh Imam al-Haramayn al-Juwayni)
- Al-Jam’ Bayaan al-Hawi wa’l Nihayah (tidak diketahui sama ada siap)
- Al-Fatawa al-Misriyyah, Al-Fatawa al-Musiliyyah
- At-Targhib ‘an Salat al-Ragha’ib atau Risalat fi Dhamm Salat al-Ragha’ib
- Risalat fi Radd Jawaz Salat al-Ragha’ib atau Risalat fi Tafnid Radd Ibn al-Salah
- Maqasid al-Sawm
- Manasik al-Hajj
- Maqasid al-Salah
- Ahkam al-Jihad wa Fadha’ilihi
Penerimaan dan Pengaruh
Zaki al-Din al-Mundhiri, seorang pakar fiqh Shafi’i dan hadis, menyatakan:
“Kami dahulu memberi fatwa sebelum Shaykh ʿIzz al-Din tiba; kini setelah beliau bersama kami, kami tidak lagi berbuat demikian.”
Imam al-Qarafi menggambarkan Ibn ʿAbd al-Salām sebagai:
“Pembela sunnah yang tegas dan tidak gentar kepada mereka yang berkuasa.”
Beberapa sumber melaporkan bahawa beliau mencapai tahap ijtihad yang melampaui batas mazhab Shafi’i.
Kematian
Beliau meninggal dunia di Kaherah pada tahun 660 Hijrah (1262 Masihi).